D’Electrique & The Ex

A Clockwork Orange

Gezien: 30 mei 2007 in de Leidse Schouwburg

“In 1965, twee jaar na het verschijnen van Kubricks film A Clockwork Orange, verkrachtte een groep jongelui een meisje onder het zingen van Singin’ in the rain”. Na een eindeloze monotone opsomming van slang-woorden die in het toneelstuk gebruikt zullen worden, trapt de zanger van punkband The Ex al op de gevoelige ziel. Die verkrachting, zal duidelijk worden, is geen schande en geen ramp. Integendeel. Een maatschappij die geregeerd wordt door de borreltafel, een maatschappij waar de middelmaat op en voetstuk wordt geplaatst en die bevolkt wordt door clockwork oranges, zo’n maatschappij lokt geweld uit, “real horrorshow ultra-violence”.

De toneelproductie van de roman A Clockwork Orange van Anthony Burgess lijkt mijlenver verwijderd van boek en film. De hoofdpersoon heet Alex en spreekt in termen van krovvy (bloed), titska’s (meisjes) en horrorshow (wat erg hip met “vet” vertaald kan worden). Maar het verhaal is op geen enkele wijze geënsceneerd, op het in elkaar rammen van de zwerver na.

Na een dramatische en lawaaiige opening, waarbij de cast in slow-motion van het kale achtertoneel naar voren komt lopen op crescendo gitaar- en drumgeweld, vertellen Alex en enkele andere spelers het verhaal. Alex en kornuiten zijn gewelddadig, omdat ze zich niet willen conformeren aan de burgerlijke maatschappij. Zij weigeren in betonnen woondozen avond aan avond naar de televisie te staren, en kijken veel liever naar de sterren aan het streepje hemel tussen de gebouwen. Terwijl binnen de televisie de mensen hersenspoelt tot brave burgers, tot clockwork oranges, dansen en zingen Alex en zijn droogs wild en extatisch.

Dat is de essentie van A clockwork orange. De mens valt niet te conditioneren, hoewel ‘de maatschappij’ daar met zeer geavanceerde methoden naar streeft. Het publiek is demonstratie-object voor Alex: iemand op de voorste rij wordt aangesproken op wat hij dan wel met al zijn geld gaat doen. Een dikke auto? Een reis naar Tibet? En dan? Wat dan? Ben je dan een beter mens?

Een mevrouw achterin de zaal krijgt het nog erger voor haar kiezen. Ze ziet er niet uit, spot Alex, met die kleren. En dan dat hóófd! Ja, een fraai voorbeeld van een opwindsinaasappel, een brave burgerin ten voeten uit. Ze moet ervan huilen.

De voorstelling is erg abstract. De ruige punkklanken van de band, in combinatie met de zang van een sopraan en de capriolen van een met rode verf – krovvy – besmeurde danseres beelden geweld en gewelddadigheid uit. Staccato monologen van twee spelers tegelijk maken de tekst haast onverstaanbaar. Maar de boodschap is dat niet. Alex heeft immers vlak daarvoor verteld van hoe hij als gevangene 6655321 gehersenspoeld is, en hoe zijn voormalige maat hem in elkaar sloeg terwijl hij zich niet kon verdedigen. Nu schreeuwt hij uit: “Jezus, help me! Allah, help me! Bruce Lee, sta me bij! Elvis, red mij!”. De zanger van The Ex dendert door over de verrotte maatschappij, die het unieke, het originele in de mens verstikt ter wille van wat die maatschappij als ‘het goede’ beschouwt. Maar het goede bestaat niet, want je ziet het alleen als het kwade ervoor staat.

Achter hen regent het met bakken, en de danseres, symbool van de slachtoffers van het geweld, wast zich schoon. Dan springt Alex in de regen, en in lugubere belichtingen kronkelt hij woedend en wanhopig. De zanger zit op een monitor, en steekt een bijtende monoloog af over de borreltafel die ons land regeert. De middelmaat zit op de troon en wie afwijkt is verdacht. De inhoud is verbazend actueel en scherper dan menig columnist: “Wij hebben een regering gekozen die 100 dagen het land in gaat om te luisteren naar de borreltafel. Ze weten zelf niet wat ze moeten doen, daarvoor hebben ze ‘de mensen’ nodig. Dezelfde mensen die bang zijn voor alles wat niet in hun straatje past en voor iedereen die het verdomt om de klompendans te doen omdat die hem niets zegt of omdat hij zijn eigen plan trekt. Wij hebben een regering gekozen die meisjes liever naar de verdommenis helpt en ze een kind ter wereld laat brengen dat op haar vijftiende weer dezelfde fout zal maken als haar moeder, want wij respecteren zogenaamd het leven. Wat voor leven is dat, in een land dat liever kijkt naar nono’s die dansen op het ijs terwijl vijf meter verderop mensen liggen te creperen van de honger, terwijl in Irak en Afghanistan bloedige en zinloze oorlogen worden uitgevochten zonder dat er een haan naar kraait”.

Een kwartier lang spijkers met koppen (hierboven erg vrij geciteerd). Maar de zaal voelt zich blijkbaar niet aangesproken. Na afloop in de foyer was men het er unaniem over eens dat ‘het zo anders was dan de film’. “Ieder mens moet zichzelf proberen te overtreffen. Ieder mens moet schijnen,” zei een dodelijk vermoeide Alex als slotwoorden. “Als wij allemaal schijnen, als heel het land schijnt, dan volgt de rest van de wereld vanzelf”. Maar dat lijkt wat teveel gevraagd voor Leiden.

A Clockwork Orange van d'Electrique en The Ex speelt nog op 3 juni in de Utrechtse Schouwburg en op 5 en 6 juni in de Toneelschuur te Haarlem.