Icoon

De foto, keurig volgens het handboek van het socialistisch realisme van onderaf genomen, heeft veel weg van een icoon, een heiligenafbeelding. Guevara’s blik toont een bijna mystieke bezieling, hij is niet met zichzelf bezig maar uitsluitend met het leed van anderen. Dat leed lijkt in hem een waardige woede op te roepen, krachtig en onbuigzaam maar tegelijkertijd rechtschapen. Over ‘de blik van Che’ zijn boekenkasten volgeschreven.

Het beeld heeft op zichzelf al een enorme uitstraling, maar de werkelijke iconische status liet nog lang op zich wachten. Tot 1967, om precies te zijn: in oktober van dat jaar werd Che Guevara in Bolivia geëxecuteerd. Toen het nieuws van de dood van de commandante zich verspreidde, werd in Italië de foto van Che op posterformaat afgedrukt. Daarna is het snel gegaan. De studentenopstanden van het jaar daarop stonden in het teken van de geest van Che en werden steevast overzien door zijn bezielde en bezielende blik.

De geest van Che

Niet voor niets was Che Guevara het embleem van de studentenrevolte van ’68. Che had immers heel Zuid-Amerika afgereisd om guerilla te voeren tegen de totalitaire, kapitalistische regimes die er aan de macht waren. Als overtuigd marxist wilde hij daarvoor in de plaats staten als Cuba, waar de welvaart zogenaamd volkomen eerlijk verdeeld werd onder de inwoners, en waar de gehele bevolking het voor het zeggen zou hebben. In het Westen draaide het feitelijk om niets anders. De democratische, egalitaire, revolutionaire geest van Che was een lichtend voorbeeld voor de jongeren van die tijd die eindelijk een eind wilden maken aan het verstikkende keurslijf van de naoorlogse samenleving.

Maar de ‘beweging van ‘68’ had ook andere gevolgen. Het was de geboorte van de popcultuur, een stroming in muziek, kleding, kunst en film die zich speciaal richtte op jongeren. De popcultuur ademde de geest van ’68, een permanent verzet tegen alles wat alles wat traditioneel is en gevestigd. Zonder moeite werd de beeltenis van Che Guevara een belangrijk onderdeel van die populaire cultuur.

Logo zonder betekenis

Voor deze bredere ‘toepassing’ van het portret werd een groot deel van de oorspronkelijke inhoud ervan opgeofferd. Hoopte de beweging van ’68 nog op een rechtvaardige en dynamische wereld zonder kapitalisme, armoede en uitbuiting, het duurde niet lang of de beeltenis van Che was nog slechts het logo van verzet, van anders zijn dan de grote massa. Guevara was een icoon geworden, niet in de religieuze zin van het woord, maar in de commerciële. De kop van Che paste tussen andere wereldwijde logo’s. McDonalds, Coca Cola, Mercedes, Che Guevara.

Toch gaat die vergelijking niet helemaal op. De producenten proberen met hun logo een bepaalde stemming op te roepen rond hun product, het logo is een vlag om de lading te dekken en aantrekkelijker te maken. ‘Che’ staat niet voor een product, hooguit voor een gedachte. Een gedachte die zo algemeen is, dat hij haast niets meer betekent. Che is het logo van vrijheid en het streven naar een rechtvaardiger wereld. Maar omdat zijn beeltenis zo algemeen aanwezig is in de populaire cultuur, en aangezien die populaire cultuur de samenleving zo grondig in haar greep heeft, heeft Che als symbool zeer veel aan kracht ingeboet.

Tentoonstelling

In het Tropenmuseum in Amsterdam is een tentoonstelling ingericht die deze alomtegenwoordigheid van el comandante in beeld moet brengen. Zo’n 200 stukken, meest posters, vormen samen een kroniek van het verval van de beeltenis van de guerillero. Van marxistisch revolutionair en nastrevenswaardig voorbeeld groeit hij uit tot een symbool van algemeen protest, en verwordt hij vervolgens tot versiering van kleding, tasjes, mokken en Russische matryoshkapoppen.

Vooral interessant is het gebruik van Korda’s foto in uitingen van protest. Zo is er een poster te zien van een Amerikaanse studentenstaking uit 1969, waar Che door middel van een tekstballon ‘Shut it down’ roept. De bedoeling? De van ‘kapitalistische uitbuitersmentaliteit’ doortrokken University of California moest gesloten worden ten behoeve van een zogenaamd rechtvaardigere, uiteraard op marxistische leest geschoeide onderwijsinstelling voor en door studenten. 

Ook fraai zijn posters uit Latijns-Amerika. Daarop wordt Che vaak afgebeeld als de hoop voor het continent om eindelijk onder het juk van de machtige noorderburen uit te komen en de eeuwige onderdrukking en armoede uit te bannen. Ook zijn er voorbeelden uit Vietnam, waar de guerilla van Che in de praktijk werd gebracht tegen de Amerikanen.

Curieus is een vijfdollarbiljet ter grootte van een flink strandlaken, waarop het hoofd van Abraham Lincoln is vervangen door dat van Che. Als wij de president die de slavernij afschafte met een biljet eren, dan moeten wij ook kunnen betalen met die andere strijder tegen uitbuiting en onderdrukking, zo lijkt de gedachte. Door het midden loopt een afgesleten vouw, alsof iemand het daadwerkelijk bij zich heeft gedragen.

Meligheid

Veel stukken op de tentoonstelling zijn de oorspronkelijke iconische status van Che Guevara voorbij. Het zijn producten van een tijd waarin het portret alomtegenwoordig en vrijwel inhoudsloos geworden is. Ze spelen met de spanning tussen de sterke politieke lading van de persoon op de afbeelding en de door en door kapitalistische samenleving waarin hij zo vaak verschijnt. Het sterkst is het portret opgebouwd uit logo’s van multinationals en draagt de titel ‘Amerikaanse investeringen in Cuba’.

Ook is er een exemplaar van het portret van Che door Andy Warhol. Althans, het lijkt Warhol, want het ziet er precies zo uit als bijvoorbeeld het beroemde portret van Marylin Monroe, maar in werkelijkheid is het een door de kunstenaar geautoriseerde vervalsing van de hand van Gerard Malanga uit 1968. De man zat krap bij kas en besloot de grote en goedverkopende kunstenaar te imiteren. Toen Warhol daar lucht van kreeg, autoriseerde hij het werk, op voorwaarde dat de winst naar hem toe ging. Belangrijker is, dat uit dit stuk blijkt hoezeer en hoe vroeg Che verworden was tot popicoon.

Vermeldenswaard is ook een Engels affiche uit 1999, waarop Jezus (die andere baardige verlossersfiguur, als wij ons zo oneerbiedig mogen uitdrukkern) is afgebeeld in Guevara-stijl. De bedoeling is natuurlijk om Christus dezelfde stoere, revolutionaire uitstraling te geven als Guevara, en Hem daarnaast ook te associëren met een beeld dat jongeren aanspreekt. Het is de vraag of dat op deze manier gelukt is.

Tenslotte treffen we ook regelrechte meligheid. Zo hangt er bijvoorbeeld een (overigens serieus bedoeld) T-shirt met de afbeelding van Jan-Peter Balkenende in Che-stijl. Een ander shirt draagt de afbeelding van het portret met het opschrift “Amsterdam’. Che kijkt niet langer boos en gekweld, maar lodderig en ontspannen. In zijn mondhoek hangt een joint.

Al met al geeft de nogal kleine tentoonstelling een prachtig overzicht van de geschiedenis van het portret van Ernesto ‘Che’ Guevara. En wie niet zo gediend is van al die commerciële onzin, kan altijd nog gaan om een originele poster uit 1967 te gaan zien, of een contactafdruk van het gehele rolletje dat Korda volschoot op die historische 5^de maart 1960.

De tentoonstelling ‘Che! Een commerciële revolutie’ is nog tot 6 mei te bezoeken in de Parkzaal van het Tropenmuseum, Linaeusstraat 2, Amsterdam. Een kaartje (voor het gehele museum) kost € 7,50, maar er zijn diverse kortingen. Bezoek voor meer informatie www.tropenmuseum.nl of bel 020-568 8200.

Verantwoording foto's: 

1. Guerrillero Heroico door Alberto Korda, maart 1960, Havana Cuba. The Korda Estate.

2 & 3: American investment in Cuba, 2002, Patrick Thomas silkscreen print, 112 x76cmOorspronkelijk gepubliceerd als cover voor het financiële supplement van de Spaanse krant La Vanguardia, Barcelona. Uit de collectie van de ontwerper.

4. Jezus: geen watje in Pyjama. Abriposter, Engeland, 1999. Collectie David Kunzie. Foto Tekstbureau SjoerdvanderLinden.nl

5. Vijfdollarbiljet. . Pedro Meyer, Mexico. Uit de collectie van de ontwerper.

6.  Campagne voor het CDA onder Balkenende. Foto Tekstbureau SjoerdvanderLinden.nl