De bloeiende samenleving op Paaseiland kapte al het bos en stortte op gruwelijke wijze in. Vandaag de dag dreigt eveneens uitputting van natuurlijke hulpbronnen: volgens het IEA zou de productie van olie en gas binnen tien jaar al kunnen pieken. Het is dus zaak om snel en daadkrachtig op zoek te gaan naar doordachte alternatieven, maar de Nederlandse overheid doet bitter weinig. Over marktwerking versus overheidsingrijpen.

[Onderstaand essay is mijn eerste poging tot professionele opiniejournalistiek. Dat ik nog veel te leren heb, moge o.a. blijken uit het feit dat de gerenommeerde dag- en weekbladen het allemaal geweigerd hebben].

De wereld is vol mysteries maar Paaseiland is een van de plekken die het meest tot de verbeelding spreekt. Het eilandje ligt moederziel alleen in de Stille Zuidzee, ruim 2000 kilometer van het dichtstbijzijnde bewoonde eiland. Toen de Nederlander Jacob Roggeveen het in 1722 ontdekte, trof hij een armoedige bevolking van twee- tot drieduizend zielen aan op een volslagen kaal eiland; het enige dat hoger reikte dan de mensen, waren de vulkanische bergen en de honderden metershoge standbeelden (moai) die daaruit gehouwen waren. Wie hadden de moai gemaakt, en waarom? Hoe waren ze verspreid over het eiland? Wat was er gebeurd met de grote, complexe samenleving van welke cultuur ze het product zijn?

In zijn veelgeprezen boek Collapse (2005) probeert Jared Diamond die vragen te beantwoorden. Diamond is professor in de geografie aan de University of California in Los Angeles (UCLA); in zijn boek tracht hij de ineenstorting van een aantal samenlevingen uit heden en verleden te verklaren uit een kortzichtige omgang met natuurlijke hulpbronnen en milieufactoren.

Aan de hand van een overweldigende hoop gegevens uit onder meer archeologische en antropologische studies die verricht zijn naar Paaseiland komt hij tot onthutsende conclusies. Polynesische kolonisten troffen circa 1800 jaar geleden een volledig met bomen begroeid eiland aan. Zij bouwden er een samenleving op die al spoedig uiteenviel in rivaliserende facties. Om redenen waar we alleen naar kunnen raden vervaardigden de Paaseilanders hun standbeelden; om redenen die we maar al te goed herkennen streefde elke factie ernaar om de anderen de loef af te steken met het grootste exemplaar.

Productie en transport van de standbeelden vergden echter nogal een investering in termen van arbeid, voedsel, hout en touw. Volgens Diamond dreef de culturele noodzaak om alsmaar meer en grotere beelden neer te zetten de Paaseilanders ertoe om steeds meer van hun waardevolle bos te kappen – tot er op een dag geen boom meer groeide en alle vruchtbare grond was geërodeerd. De bevolking, die volgens gefundeerde schattingen was gegroeid tot 30.000 mensen, verviel in hongersnood en burgeroorlog; de orale traditie van het eiland rept van een duistere tijd waarin mensen elkaar verslonden bij gebrek aan ander voedsel.

Paaseiland is geïsoleerd en werd bevolkt door een primitieve bevolking. Maar, waarschuwt Diamond voorzichtig op het eind van zijn boek, het zou wel eens een misvatting kunnen zijn om de geschiedenis van de bevolking af te doen als een mooi maar irrelevant verhaal. De samenlevingen die volgens Diamond aan verspilling en mismanagement van grondstoffen ten onder gingen maakten fouten die ook onze moderne maatschappij bedreigen.

In een interview met de Britse krant The Independent (3 augustus 2009) luidde Fatih Birol de noodklok over de beschikbaarheid van olie en gas. De vraag naar deze fossiele brandstoffen stijgt sterk, maar volgens de laatste inzichten zou de productie over circa tien jaar wel eens haar hoogtepunt kunnen bereiken. Dat is minstens tien jaar eerder dan waar de meeste overheden rekening mee houden. Iedereen weet wat de gevolgen zijn van een stijgende vraag bij een afnemend aanbod, maar in de mond van Birol krijgt dit mechanisme een bepaald onheilspellende lading: hij is hoofdeconoom bij het Internationaal Energie Agentschap (IEA).

Olie en gas worden in de zeer nabije toekomst schaarser en dus duurder. Tegelijkertijd is de Westerse wereld diepgaand afhankelijk van goedkope olie en gas. Dat gaat verder dan autobrandstof en aardgas voor het fornuis: ook de voedselvoorziening wordt van akker tot supermarkt aangedreven door olie. Toen begin 2008 de olieprijs verdriedubbelde ten opzichte van de jaren daarvoor (en bijna vervijfvoudigde ten opzichte van de jaren ‘90) explodeerden ook de voedselprijzen wereldwijd; in ontwikkelingslanden leidde dat tot een voedselcrisis waarvan de gemiddelde Europeaan geen weet of besef heeft.

Dat de olie ooit eens op zal raken is een oud liedje. Maar als Fatih Birol en het IEA gelijk hebben, dan is dat moment dichterbij dan ons lief kan zijn. Het is dan zaak om zo snel mogelijk alternatieve bronnen van energie aan te boren en economisch rendabel te maken. Zoals we in 2008 gezien hebben, komt een prijsstijging als gevolg van schaarste en speculatie onverwacht en snel; energieprijzen die binnen een jaar verdrie- of verveelvoudigen storten zelfs de gezondste Westerse economie in een oogwenk in diepe crisis.

In het licht van dergelijke onheilsverwachtingen is het rationeel om als samenleving ogenblikkelijk tot handelen over te gaan. Er moet enorm geïnvesteerd worden in verantwoorde alternatieven, zelfs ten koste van economische groei: door nu groei en luxe op te offeren kan een samenleving haar voortbestaan over enkele jaren zeker stellen.

Maar hier komt Diamond weer om de hoek kijken. Uit zijn analyses van ingestorte samenlevingen blijkt dat deze, geconfronteerd met de dreigende uitputting van hulpbronnen, stuk voor stuk niet rationeel reageerden en hun destructieve gedrag voortzetten tot het niet meer kon. Maar het was geen domheid of primitiviteit die deze samenlevingen parten speelde – het waren belangenconflicten binnen economie en maatschappij en gedeelde waarden binnen de cultuur die verhinderden dat uit alle opties de meest rationele werd gekozen. Er moet een punt zijn geweest waarop de Paaseilanders de keuze hadden: nog meer beelden, of draconische maatregelen om het eiland te herbebossen. Omgekeerd zijn er vele voorbeelden waar het op het nippertje goed afgelopen is, ofwel omdat de bevolking zelf inzag dat het de verkeerde kant op ging, ofwel omdat de machthebbers hun belangen op de langere termijn met hand en tand besloten te verdedigen. In al deze gevallen waren de maatregelen even pijnlijk en ingrijpend als effectief.

Hoe treedt de Nederlandse regering het vooruitzicht van schaarse olie tegemoet? In de Energienota 2008 van het Ministerie van Economische Zaken staat: “De overheid stelt doelen en randvoorwaarden, stimuleert en regisseert. De markt investeert en bepaalt op deze manier de energiemix”. Onder energiemix wordt verstaan de mate waarin diverse energiebronnen bijdragen aan de totale energievoorziening; de Energienota schetst er drie verschillende. De eerste drijft zwaar op kolen- en gascentrales in combinatie met CO2-opslag ten behoeve van het milieu. De tweede mix bestaat uit wind- en zonne-energie, aangevuld met gascentrales en geïmporteerde elektriciteit voor de basisvoorziening. De derde optie is lokale, decentrale energieopwekking, bijvoorbeeld uit warmtepompen, industriewarmte en zonnepanelen op elk huis. Ook een toename van kernenergie wordt binnen de scenario’s genoemd. Uitgangspunten bij alle drie zijn marktwerking, Europese samenwerking en een teruggetrokken overheid (“geen blauwdrukken”, heet het in de nota).

Diamond houdt ons een spiegel voor, en als die spiegel ook maar enigszins betrouwbaar is, dan valt er weinig fraais in te zien. De door de Nederlandse overheid nagestreefde marktwerking lijkt heilzaam, maar recente ervaringen tonen een fenomenale keerzijde van de medaille.

Marktwerking leidt niet tot rationele beslissingen, maar vooral tot winstgevende. Je kunt ook zeggen: de rationaliteit van de markt is eendimensionaal, namelijk financieel-economisch. Eerst en vooral moet er winst gemaakt worden, liefst zo snel mogelijk, anders komen de aandeelhouders in opstand. Winstgevendheid op de korte termijn gaat dus boven zaken als duurzaamheid. De eendimensionaliteit van de markt maakt tevens dat wie het meeste kapitaal heeft, de markt kan bepalen. Als de energiegiganten besluiten te investeren in kolencentrales, dan neemt energie uit kolen een belangrijke plaats in binnen de energiemix, zonder dat iemand daar wat aan kan doen. Tenslotte geldt dat waar kapitaal is, gevestigde belangen zijn.

Door de beslissing over te laten aan de markt, laat de overheid onze energiezekerheid afhangen van maximale winstgevendheid en reeds bestaande gevestigde belangen. Voor energiewinning uit kolen, gas en uranium geldt dat de technieken praktisch geperfectioneerd zijn. De investering die voor de baten uit gaat bestaat slechts uit de kosten voor de bouw van de centrales en omliggende infrastructuur – projecten waarvan de financiële omvang op voorhand duidelijk is.

De ontwikkeling van energiewinning uit wind, zon, golfslag en biomassa vereist op dit moment nog omvangrijke investeringen om economisch rendabel te worden. Niemand kan op voorhand zeggen hoeveel geld er nodig is voordat het ei van Columbus zich eindelijk aandient. Daarom valt te verwachten dat de keuze van de markt zal vallen op de financieel-economisch meest aantrekkelijke optie, die van de vastomlijnde kosten voor meer energie uit gas, kolen en uranium. De afvalproblemen die deze energiemix met zich meebrengt is daarbij in wezen een verplaatsing van de kostenpost: CO2-opslag en het verwerken van kernafval verkeren net als groene energie nog in een experimenteel stadium. Maar die dan leeft, dan zorgt – vuile energiezekerheid is ook energiezekerheid.

De Nederlandse overheid heeft er in antwoord op dreigende energieschaarste voor gekozen om te stimuleren en te reguleren. Dat zal niet leiden tot een doordachte, hernieuwbare en schone energievoorziening. Bovendien is het de vraag of de markt op tijd zal zijn met haar alternatieven. Het kost jaren om een energiecentrale te bouwen, terwijl het kabinet vooral uitblinkt in uitstellen en afschuiven.

Het is zaak om nu te handelen; de regering moet zoveel mogelijk investeren in daadwerkelijk duurzame (in de zin van niet-vervuilende én hernieuwbare) vormen van energiewinning en de markt dwingen hetzelfde te doen. De meest rationele keuze is niet de gemakkelijkste. Er moeten belangen voor wijken en wellicht ook culturele waarden als economische groei en ongelimiteerde consumptie. Dat doet pijn en is moeilijk uit te leggen aan de kiezer, maar het kale stukje land in de Stille Zuidzee met de 887 zwijgende monolieten is een krachtige waarschuwing. De Paaseilanders moeten gedacht hebben dat zij de enige mensen waren, samengepakt op het enige stukje bewoonbaar land in een lege oceaan zonder grenzen. Laten wij hen niet vergeten.